منوي اصلي
آخرين دانلودها
آمار سايت
مقالات : 817
مهتدون : 25
کليپهاي صوتي : 353
کليپهاي تصويري : 12
دانلود کتاب : 291
دانلود نرم افزار : 0
بازديد امروز : 478
بازديد کل : 2053161
 
   
سیر تکاملی تألیف کتب و علم الحدیث (شماره ی یک)
صاحب اثر: حاج ملاعبدالله احمدیان  تاريخ درج مقاله:2013-01-08  تعداد بازديد:221
مرحله سیر تکاملی ضبط و ثبت و صیانت احادیث صحیح که از لحاظ کمیت زمانی و کمیت کتب و تنوع مطالب و کیفیت مباحث از همة مراحل مفصل‌تر بوده و از اوایل قرن چهارم آغاز گشته و تا عصر حاضر امتداد یافته است کلاً در دو نوع ظهور نموده است یکی تألیف کتب در متون احادیث و دیگری تألیف کتب در علم‌الحدیث و نوع اول نیز مشتمل بر دو بخش بوده، یکی تألیف کتب مستقل حدیث به شکل جامع فراگیر و کتب غیر فراگیر و دیگر متعلق به کتاب‌های اصلی و قدیمی مانند نوشتن شرح‌ها بر موطای ابن مالک و بر صحاح سته، و نوشتن کتاب‌های اطراف و مع

مرحله سیر تکاملی ضبط و ثبت و صیانت احادیث صحیح که از لحاظ کمیت زمانی و کمیت کتب و تنوع مطالب و کیفیت مباحث از همة مراحل مفصل‌تر بوده و از اوایل قرن چهارم آغاز گشته و تا عصر حاضر امتداد یافته است کلاً در دو نوع ظهور نموده است یکی تألیف کتب در متون احادیث و دیگری تألیف کتب در علم‌الحدیث و نوع اول نیز مشتمل بر دو بخش بوده، یکی تألیف کتب مستقل حدیث به شکل جامع فراگیر و کتب غیر فراگیر و دیگر متعلق به کتاب‌های اصلی و قدیمی مانند نوشتن شرح‌ها بر موطای ابن مالک و بر صحاح سته، و نوشتن کتاب‌های اطراف و معاجم و تخریج و مستخرجات و اجزاء و زوایدنویسی و نوشتن کتب موضوعات، و نوع دوم نیز یعنی تألیف کتب علم الحدیث در بخش‌های (علل حدیث و مختلف الحدیث و ناسخ و منسوخ و رجال و جرح و تعدیل راویان و غیره تحقق یافته است.
و اینک توضیحات مناسب دربارة فرآوردهای مستقل و متعلق و وابستة این مرحله «یعنی نوع اول» که دارای ده بخش است.

تألیف کتب جدید
بخش یکم از نوع اول تألیف کتاب‌های جدید است و عبارتند از: الف- مسند ابوعوانه[1]، که به شیوة صحیح مسلم به اضافة زیاداتی، تنظیم گردیده و به صحیح نیز معروف است این کتاب تألیف یعقوب بن اسحاق معروف به ابوعوانه اسفرائینی (م ـ 313) و ابوعوانه نخستین شخصیتی است که پس از اخذ و استماع کتب و مذهب امام شافعی از ربیع و مزنی آنها را[2] به اسفرایین آورد، در سال 316 در اسفرایین متوفی و به خاک سپرده شد.
ب- مُسند صحیح محمد ابن حبان بُستی (م ـ 354)[3] در این کتاب احادیث به ترتیب جدیدی مغایر با ترتیب همة مسندها و سنن‌ها تنظیم گردیده به این صورت که احادیث در پنج موضوع کلی یعنی «اوامر، نواهی، اخبار، اباحات و افعال پیامبر صلی الله علیه و سلم طبقه‌بندی شده‌اند، و در ذیل هر یک از این موضوعات طبقه‌بندی کوچکتری نیز صورت گرفته است، از این رو این کتاب به «الانواع و التقاسیم» شهرت یافته و چون استفاده از این کتاب برای مراجعه‌کنندگان دشوار بود، علاءالدین بن علی‌بن بلبلان فارسی (م ـ 739) آن را بر پایة ابواب فقهی تدوین نمود و «الاحسان فی تقریب صحیح ابن حبان»[4] نامید و در نه جلد آن را تنظیم نمود.
ج- معجم‌های طبرانی[5] ( م ـ 360) معجم در اصطلاح محدثین به کتابی گویند که در آن روایت‌ها به ترتیب اسامی صحابه و یا مشایخ حدیثی و یا شهر و دیار محدثین طبقه‌بندی شده و مبنای این طبقه‌بندی نیز ترتیب الفبایی باشد، و طبرانی دارای سه معجم حدیثی می‌باشد، معجم کبیر و معجم صغیر و معجم متوسط، و طبرانی در معجم کبیر تمام مسندهای اصحاب را ـ جز مسند ابوهریره که گویا او را تنها تدوین کرده است ـ به ترتیب حروف[6] الفبا جمع‌آوری کرده است، و در معجم متوسط روایات را به ترتیب اسامی اساتید خود مرتب نموده، و از هر استادی در حدود پنجاه حدیث روایت کرده و این معجم دارای سی هزار حدیث بوده و در شش جلد قطور جمع‌ گردیده، و طبرانی به علت زحمات بسیاری که در راه جمع‌آوری احادیث این معجم متحمل شده می‌گفت «هذا روحی» این کتاب جان من است، و این کتاب نظیر کتاب افراد دارقطنی است؛ و در معجم صغیر که بر حسب نام استادانش آن را تنظیم نموده، و بعد از ذکر هر استادی یک حدیث از آن روایت کرده است و این کتاب در یک جلد تنظیم شده و دارای یک هزار و پانصد حدیث است.
د- سُنن[7] دارقطنی (م ـ 385) که قبلاً در مبحث سنن‌ها از آن بحث کردیم و کتاب‌های دیگر دارقطنی در زمینة حدیث عبارتست از «العلل» و «الافراد».
ه‍- کتاب‌های «العلل و الامالی و فواید الشیوخ[8] و امالی العشیات» تألیف محمدبن عبدالله حاکم نیشابوری (م ـ 405) معروف به ابن البیع[9] حاکم نیشابوری کتاب‌های مهم دیگری را در زمینة حدیث تألیف نمود مانند: «معرفه علم الحدیث و المستدرک علی الصحیحین» که در بحث کتاب‌های متعلق و ملحق به کتب اصلی و در مبحث علم الحدیث از آنها بحث می‌کنیم.
و- سُنن بیهقی[10] (م ـ 458) قبلاً دربارة بیهقی بحث کرده‌ایم و اما سنن بیهقی این محدث و مؤلف نامور نخست «السنن الکبری» را تألیف نمود که روایت 74 کتاب[11] حدیث در آن جمع شده است بعد همین کتاب را تلخیص نمود و آن را «السنن الصغری» نامید، و غیر از مؤلف عدة دیگری نیز کتاب «السنن الکبری» را اختصار نموده‌اند که از جمله می‌توان از ابن عبدالحق دمشقی (م ـ 744) و حافظ شمس‌الدین ذهبی (م ـ 748) و شیخ عبدالوهاب شعرانی[12] (م ـ 974) نام برد.
از اواخر قرن پنجم به بعد کتاب مستقلی در متون احادیث و مشتمل بر احادیثی که قبلاً روایت نشده بودند تألیف نگردید و هر کتابی که از آن به بعد در زمینة حدیث نوشته شده است جزو متعلقات و ملحقات به کتب اصلی و قدیمی بود که بعداً از آنها بحث می‌کنیم، و به قول یکی از کارشناسان احادیث، قرن پنجم هجری انتهای مرحله طلایی تدوین کتب مستقل حدیث بوده و تا اواخر این قرن جمع کردن تمام مصادری که مشخصه آنها سندهای متصل از مؤلف تا رسول‌الله صلی الله علیه و سلم است تکمیل گردید، دیگر[13] پیشوایان و کارشناسان حدیث از قبول حدیث که نزد محدثان سابق نبود خودداری می‌کردند. از جمله بزرگترین کارشناس احادیث ابن الصلاح شهرزوری (م ـ 624) در عبارتی گفت: «اگر امروز کسی[14] حدیثی بیاورد که نزد محدثان سابق نباشد، از او پذیرفته نمی‌شود» (علم فهرست الحدیث، ص 17).

1- شرح‌نویسی بر جوامع و کتب اولیه
بخش دوم از نوع اول کتاب‌های غیر مستقل احادیث اول شرح‌نویسی بر جوامع و کتب اولیة احادیث است در این زمینه شرح‌های زیادی نوشته شد، و کتاب موطا و صحیح بخاری بیشترین شرح خود را به خود اختصاص داده‌اند، و پس از آنها صحیح مسلم است که شرح‌های مفصلی بر آن نوشته شده است اینک توضیح مناسب دربارة آن شرح‌ها :
بر کتاب موطا شرح‌های زیادی نوشته شده است که بر حسب دوره‌های مختلف عبارتند از : [15]

الف- شرح‌های کتب موطا
1- شرح عبدالملک بن خبیب مالکی (م ـ 230).
2 و 3- دو شرح به وسیلة ابن عبدالبر (م ـ 463) اول بنام (التقصی به حدیث[16] الموطا) و دوم بنام (التمهید[17] لما فی الموطا من المعانی و الاسانید).
4 و 5- دو شرح به وسیلة ابوالولید باجی (م ـ 474) اول بنام (المنتقی) و دوم بنام (الاستیفاء).[18]
6- شرح عبدالله بن محمد بطلمیوسی (م ـ 521) به نام المقتبس.[19]
7- شرح قاضی ابوبکر ابن العربی مغربی یا المعافری (م ـ 949) به نام القبس.[20]
8- و 9 و 10- سه شرح شیخ سیوطی (م ـ 911) به نام‌های اول کشف الغطا فی شرح[21] الموطا، دوم تنویر الحوالک[22] فی شرح موطا مالک سوم اسعاف المبطا فی رجال الموطا.
11- شرح زرقانی مصری (م ـ 1122) که از شرح‌های[23] دیگر مشهورتر است.

ب- شرح‌های صحیح بخاری
بر کتاب صحیح بخاری نزدیک به چهل شرح مفصل نوشته شده است که برخی از آنها عبارتند از :
1- اعلام[24] السنن فی شرح صحیح البخاری، تأْلیف ابوسلیمان احمدبن محمد خطابی (م ـ 338).
2- الکواکب الدراری[25]، تألیف شمس‌الدین ‌محمدبن یوسف کرمانی (م ـ 786).
3- التلویح تألیف علاءالدین مغلطایی حنفی (م ـ 796).
4- فتح‌الباری[26] فی شرح صحیح البخاری، تأْلیف زین‌الدین ابوالفرج شهاب‌الدین بغدادی مشهور به ابن رجب حنبلی (م ـ 795).
5- اللاّمع الصبیح، تألیف شمس‌الدین ابوعبدالله محمدبن عبدالدایم متوفی، (م ـ 831).
6- فتح الباری فی شرح صحیح[27] البخاری، تألیف ابن حجر عسقلانی متوفی 852، این شرح ـ به گفته‌ حاج خلیفه ـ از بزرگترین شروح صحیح بخاری به شمار می‌رود، این کتاب دارای مقدمه مفصل و مهمی در باب تاریخ و علوم حدیث است که «هدی الساری» نام دارد.
7- عمده القاری فی شرح صحیح البخاری، تأْلیف بدرالدین ابومحمد محمودبن احمد عینی (م ـ 855).
8- التوشیخ فی شرح الجامع الصحیح، تألیف جلال‌الدین سیوطی (م ـ 911).
9- ارشاد الساری فی شرح صحیح البخاری[28] تألیف احمدبن محمد شافعی قسطلانی (م ـ 923).
10- لامع الدراری علی جامع البخاری، فقیه محدث کنکوهی قرن سیزدهم.

ج- شرح‌های صحیح مسلم
ج- بر کتاب صحیح مسلم شرح‌های متعددی نوشته شده است که مهمترین آنها عبارتند از :
1- الاکمال فی شرح[29] مسلم بن الحجاج، تألیف قاضی عیاض (م ـ 544).
2- المنهاج فی شرح صحیح مسلم[30] بن الحجاج، تألیف یحیی‌بن شرف‌الدین (نووی) ملقب به محی‌الدین (م ـ 676) که بهترین شرح بر کتاب صحیح مسلم به شمار آمده است.
3- الدیباج علی صحیح مسلم بن الحجاج[31]، تألیف جلال‌الدین سیوطی (م ـ 923).
4- منهاج الابتهاج[32] فی شرح صحیح مسلم بن الحجاج، تألیف احمدبن محمد الخطیب القسطلانی (م 923).
5- فتح الملهم فی شرح صحیح مسلم[33] تألیف محمد تقی عثمانی از علمای کراچی.

د- شرح‌های سُنن ابوداود
د- بر کتاب سنن ابوداود نیز شرح‌های متعددی نوشته شده است که مهمترین آنها عبارتند از :
1- معالم السنن[34]، تألیف ابوسلیمان خطابی (م ـ 388).
2 و 3- مرقاه الصعود[35] الی سنن ابی‌داود، تألیف شیخ سیوطی و عون المعبود فی شرح سنن ابی‌داود، نیز تألیف شیخ سیوطی.
4- عون المعبود[36] علی سنن ابی‌داود، تألیف شرف الحق محمد اشرف صدیقی.
5- عون المعبود[37] شرح سنن ابی‌داود، تألیف حافظ شمس‌الدین ابن قیم جوزیه (م ـ 751).
6- بذل المجهود[38] فی حلّ ابی‌داود، تألیف شیخ خلیل احمد بهارنفوری (م ـ 1346).

ه‍- شرح‌های سنن ترمذی
ه‍- بر کتاب سنن ترمذی نیز شرح‌هایی نوشته‌اند که عبارتند از: [39]
1- عارضه الاحوذی فی شرح صحیح الترمذی تألیف ابوبکر محمدبن عبدالله[40] معروف به ابن العربی مالکی (م ـ 543).
2- العرف[41] الشذی علی جامع الترمذی، تألیف سراج‌ الدین بن عمر رسلان یلقینی (م ـ 805).
3- قوت[42] المغتذی علی جامع الترمذی، تألیف جلال‌الدین سیوطی (م ـ 911).
4- تحفه الاحوذی فی شرح جامع الترمذی، تألیف ابوالعلاء محمدبن عبدالرحمن مبارکفوری (م ـ 1353).

و- شرح‌های سُنن نسائی
و- بر کتاب سنن نسائی نیز شرح‌های نوشته‌اند ولی نسبت به شرح بقیة صحاح تعدادشان کمتر است و مهمترین آنها عبارتند از:
1- شرح شیخ سراج‌الدین عمربن علی‌بن الملقن[43] الشافعی (م ـ 804).
2- زهر الربی[44] علی المجتبی، تألیف جلال‌الدین سیوطی (م ـ 911).
3- حاشیه سندی، تأْلیف محمدبن عبدالهادی سندی (م ـ 1138).

ز- شرح‌های سنن ابن ماجه
ز- بر سنن ابن ماجه نیز شرح‌های نوشته‌اند که مهمترین آنها عبارتند از :
1- الدیباجه[45] شرح سنن ابن ماجه، تألیف محمدبن موسی الدمیری (م ـ 808).
2- شرح ابراهیم[46] بن محمد چلبی (م ـ 841).
3- مصباح الزجاجه[47] علی‌ سنن ابن ماجه، تألیف جلال‌الدین سیوطی.
4- کفایه الحاجه[48] فی شرح ابن ماجه، تألیف ابوالحسن محمدبن عبدالهادی بندی (م ـ 1138)

.............................

[1]- تذکرة الحفاظ، ذهبی، ج 3، ص 779 و 780 و کشف الظنون، ج 2، حاجی خلیفه، ص 1679.

[2]- همان.
[3]- اسماء المؤلفین، کشف الظنون، ج 6، ص 44 و 45.
[4]- ایضاح المکنون فی الذیل علی کشف الظنون، اسماعیل باشا، ص 32.
[5]- کشف الظنون، ج 2، کاتب چلبی ضمن شرح معجم‌ها نوشته: «امیر علاءالدین علی بن بلبلان (م ـ 731) معجم کبیر را به شیوه زیبایی مرتب کرده است.
[6]- همان.
[7]- کشف الظنون، ج 2، ص 1007.
[8]- هدیة العارفین، اسماعیل باشا، ج 6، ص 59.
[9]- همان.
[10]- هدیة العارفین، ج 5، ص 68.
[11]- علم الحدیث، ص 61.
[12]- همان.
[13]- علم فهرست الحدیث، ص 17.
[14]- علم فهرست الحدیث، ص 17.
[15]- کشف الظنون، کاتب چلبی، حاج خلیفه، ج 2، ص 1907.
[16]- همان.
[17]- همان.
[18]- همان.
[19]- همان.
[20]- همان.
[21]- همان.
[22]- همان.
[23]- همان.
[24]- کشف الظنون، کاتب چلبی، حاج خلیفه، ج 1، ص 545 و 546 تا 554.
[25]- همان.
[26]- همان.
[27]- همان.
[28]- همان.
[29]- کشف الظنون، کاتب چلبی، حاج خلیفه، ج 1، ص 557 و 558.
[30]- همان.
[31]- همان.
[32]- همان.
[33]- همان.
[34]- کشف الظنون، ج 2، ص 1004.
[35]- همان.
[36]- همان.
[37]- همان.
[38]- همان.
[39]- کشف الظنون، ج 1، ص 559.
[40]- کشف الظنون، کاتب چلبی، ج 1، ص 559.
[41]- همان.
[42]- همان.
[43]- کشف الظنون، حاج خلیفه، ج 2، ص 1006.
[44]- همان.
[45]- کشف الظنون، کاتب چلبی، ج 2، ص 1004.
[46]- همان.
[47]- همان.
[48]- همان. 

 


حديث
اِنَمَا الاَعمَالُ بِالنيَات و اِنَمَا لِکُل امرءٍ مَا نَوَي فمن کانت هجرته الي الله و رسوله فهجرته الي الله و رسوله
همانا اعمال بسته به نيت است و شخص بسته به نيتش بهره مي برد. پس کسي که هجرتش براي خدا و رسول باشد پس هجرتش براي‏ آنهاست
نظرسنجي

مؤثرترین کانال اهل سنت در هدایت شیعیان کدام است؟





خبرنامه