منوي اصلي
آخرين دانلودها
آمار سايت
مقالات : 848
مهتدون : 25
کليپهاي صوتي : 353
کليپهاي تصويري : 12
دانلود کتاب : 291
دانلود نرم افزار : 0
بازديد امروز : 396
بازديد کل : 2515131
 
   
ريشه يابي تاريخي تشيع و راي غير شيعيان در مورد تشيع
صاحب اثر: دکتر عبدالرحیم ملازاده  تاريخ درج مقاله:2012-01-17  تعداد بازديد:410
همچنانكه سابقاً گفته شد تشيّع يكباره پيدا نشده بلكه مراحل متعدّدي را پشت سر گذاشته تا به مرحلهء كنوني رسيده‌است. ما ابتدا به سراغ اقوال خودشان مي‌رويم تا بدانيم چه مي‌گويند و سپس گفته‌هايشان را با ميزان عقل و علم مي‌سنجيم...

ريشه‌يابي تاريخي پيدايش تشيّع

همچنانكه سابقاً گفته شد تشيّع يكباره پيدا نشده بلكه مراحل متعدّدي را پشت سر گذاشته تا به مرحلهء كنوني رسيده‌است. ما ابتدا به سراغ اقوال خودشان مي‌رويم تا بدانيم چه مي‌گويند و سپس گفته‌هايشان را با ميزان عقل و علم مي‌سنجيم.

آراء شيعيان در پيدايش تشيّع:

رأي اوّل:

مي‌گويند تشيّع قديم و حتّي قبل از رسالت و بعثت پيامبر خدا صلّي الله عليه و آله و سلّم وجود داشته و هيچ پيامبري نيامده مگر اينكه ولايت علي بر او عرضه شده‌است و و شيعيان براي اثبات اين موضوع اسطوره‌ها و افسانه‌هاي زيادي بافته‌اند چنانكه در كافي كليني آمده‌است: «ولايت علي در جميع كتب انبياء نوشته شده‌است و خداوند هيچ پيامبري نفرستاده مگر اينكه دربارهء نبوّت محمّد و وصيّ او علي به او سفارش كرده‌است».[1]

و از ابو جعفر باقر روايت مي‌كنند كه دربارهء آيهء شريفه: «و لقد عهدنا الي آدم من قبل فنسي و لم نجد له عزما = و ما پيش از اين با آدم پيمان بستيم ولي او فراموش كرد و شكيبايش نيافتيم»[2] گفته‌است كه: «پيمان خدا دربارهء محمّد و ائمّهء بعد از او بوده‌است كه آدم در اين باره شكيبا نبود و انبياء أولوالعزم را از آنرو بدين نام خوانده‌اند كه دربارهء محمّد و أوصياء بعد از او و مهدي و سيرت او به آنها سفارش شده‌است ».[3]

در بحار نيز چندين روايت آورده‌اند كه: «اي علي خداوند هيچ پيامبري را مبعوث نكرده، مگر آنكه او را به ولايت تو خواند، چه مطيع بوده و چه نافرماني كرده‌باشد!»[4] و در روايت ديگري آورده‌اند كه: «خداوند از پيامبران براي ولايت علي ميثاق گرفته‌است»[5] و مي‌گويند هيچكس به بهشت نمي‌رود مگر محبّ علي باشد و او تقسيم‌كنندهء بهشت و دوزخ است.[6] و شيخ حرّ عاملي كه صاحب يكي از منابع حديثي شيعيان است ادّعا مي‌كند كه روايت‌هايي كه دلالت دارد خداوند از انبياء به ولايت علي پيمان گرفته‌است، بيشتر از هزار مي‌باشد.[7]

شيعيان به اين حدّ نيز بسنده نكرده و از قول ائمّه مي‌گويند: «خداوند ولايت ما را بر آسمانها و زمين و كوه‌ها و شهرها عرضه نموده است»[8] و هادي تهراني مي‌گويد كه از بعضي از روايات بر مي‌آيد كه هر پيامبري مكلّف شده‌است كه به ولايت علي دعوت نمايد و حتي اينكه ولايت علي بر همهء أشياء عرضه شد، هر آنچه پذيرفت صالح گشت و هر آنچه نپذيرفت فاسد گشته‌است.[9]

نقد و بررسي اين رأي

براي بيان فساد بعضي از آراء فقط عرضه نمودن آنها كافي است، اينكه گفته شود «ولايت علي قديم است»، فساد و بطلان آن ضرورتاً واضح و معلوم است. هيچكدام از اين ادّعاهاى نابخردانه در قرآن پيدا نمي‌شود، بلكه مي‌بينيم كه دعوت همهء انبياء براي توحيد الهي بوده است نه به ولايت علي و أئمّه. خداوند مي‌فرمايـــــد: «و ما أرسلنا من قبلك من رسول الا نوحي اليه أنه لا اله الا أنا فاعبدون»[10] و «لقد بعثنا في كلّ أمّه رسولا أن اعبدوالله واجتنبوا الطّاغوت»[11] پس همهء رسولان و أنبياء الهي اقوامشان را به عبادت خداوند و عدم شرك به او دعوت كرده‌اند، و نوح و هود و صالح و شعيب و ديگران (عليهم السّلام) همگي به اقوام خود مي‌گفتند: «اعبدوالله مالكم من اله غيره»[12].

و در سنّت پيامبر اسلام نيز همين امر تأكيد شده‌ و هيچ چيزي خلاف آن يافت نمي‌شود، و همهء ائمّه اسلام اتّفاق دارند كه هر انساني به مجرّد ايمان به خدا و ذكر شهادتين مسلمان مي‌شود. پس اين پنداربافي‌ها راجع به ولايت علي از كجاست؟! اگر برحسب ادّعاي شيعيان ولايت علي در كتب همهء انبياء نوشته شده‌است، چرا فقط افراطيون  رافضى آنرا نقل مي‌كنند و هيچكس ديگري از آن خبر ندارد؟ چرا بقيّهء اهل اديان از آن خبري ندارند؟ و چرا درقرآن كه بر همهء كتب سابق برتري داشته چنين چيزي نيست؟![13] آري ادّعاي بي‌دليل بسيار آسان است. و هر كس كه پرواي حساب نداشته‌باشد از اينگونه ادّعاها عاجز نمي‌ماند.

شيخ الاسلام ابن تيميّه مي‌گويد كه: كتب انبياء كه در ميان مردم است، آنچه را كه راجع به پيامبر صلّي الله عليه و آله سلّم بوده، بيرون آورده و منتشر كرده‌است و هيچ اشاره‌اي در ميان آنها به علي نيست، و حتّي كساني از اهل كتاب كه مسلمان شده‌اند هيچ يك از آنها نگفته‌است كه راجع به علي چيزي در ميانشان بوده‌است، پس چطور مي‌شود گفت كه: همهء انبياء براي ولايت علي مبعوث شده‌اند، در حاليكه آنها به امّت‌هاي خود چنين چيزي نگفته‌اند و هيچكس آنرا روايت نكرده‌است.[14]

صاحبان اين افسانه چگونه به ساحت انبياء اهانت نموده و مي‌پندارند كه آدم و بقيّهء انبياء غير اولي‌العزم عليهم السّلام به امر الهي در مورد ولايت علي پشت پا زده و در اينباره شكيبا نبوده‌اند؟ اين بهتان واضحي است، و حقيقت اينست كه چنين نسبتى زعم باطل بوده و هيچ اساسي ندارد و نبايد به انبياء الهي افتراء زد.

اين افسانه‌ها و هذيان بافى‌ها همه دليل بر اينست كه دل و انديشهء بافندگان، پر از كينه و توطئه نسبت به فرقه‌هاي غير خود بوده‌است. و بنا براين از راه پيوستن به تشيّع، مى ‌خواسته‌اند دين مردم را خراب كنند.چرا كه جز بيدينان وزنديق ها كسى جرأت وگستاخى چنين افتراهايى را ندارد،  گويا با اين آراء عجيب! مي‌خواهند بگويند كه شيعيان، برتراز پيروان انبياء غير اولي‌العزم هستند چرا كه آنها از سفارش خدا دربارهء  علي پيروي كردند و پيروان ساير اديان نكردند!

امّا چنانكه مي‌دانيم و در آيهء 81 سورهء آل عمران واضح است، خداوند از همهء انبياء ميثاق و پيمان گرفته‌است كه اگر محمّد مبعوث شد و آنها زنده بودند به او ايمان بياورند و او را نصرت و ياري كنند.[15] و اين افراطيون مثل ساير عاداتشان گويا مي‌خواهند آنچه را كه خاصّ پيامبر است حقّ علي نيز بدانند.

و مسلمين اتّفاق دارند بر اينكه اگر شخصي به پيامبر ايمان بياورد و از او اطاعت كند و اصلاً ابوبكر و عمر و عثمان و علي را نشناسد، در ايمانش هيچ خلل و نقصاني نيست.

واقعاً آيا كساني كه اين افسانه‌ها را باور مي‌كنند راه عمل و انصاف را مي‌پيمايند؟ همانطور كه شيخ الاسلام ابن تيميّه مي‌گويد: آن پيامبران سالها قبل از اينكه خداوند علي را بيافريند مرده‌اند، چطور علي امير آنها مي‌شود، حداكثر ممكن اينست كه علي امير زمان خودش باشد، امّا امارت بر مخلوقات قبل وبعد از خود، اين دروغ خنكي است كه با هيچ عقلي تطبيق نمي‌كند!.

و اين گفته شبيه قول غُلات-افراطيون--افراطيون- صوفيّه است مثل ابن عربي و امثال او از ملحدان متصوفه كه مي‌گويند علم انبياء از معدن علم خاتم الاولياء يعني خود ابن عربي بوده‌است در صورتي كه او ششصد سال بعد از محمّد صلّي الله عليه  و سلّم به دنيا آمده‌است.

ادّعاي شيعيان بر امامت نيز از جنس و نمونهء ادّعاي آنها بر ولايت است و مبناي هر دو دروغ و غلوّ وشرك واباطيل مي‌باشد كه بر خلاف قرآن و سنّت و اجماع سلف است.[16]

آيا نتيجهء بافتن اين دروغهاي واضح بدنام كردن اسلام و منع مردم از گرايش به سوي آن نيست؟ چرا كه چنين ادّعاهاي باطل و مخالف عقل و دانش، هر عاقلي را از دين مي‌رهاند. عاقلان جهان راجع به امارت علي و ائمّه بر اشياء و جمادات و نباتات و دريا و خشكي چه مي‌گويند؟ وقتي كه خميني و امثال او ادّعا مي‌كنند كه ائمّه بر ذرّات كائنات حكومت مي‌كنند[17]، واقعاً براي عاقلان خنده‌آور نيست؟! آيا ديني را كه براي جهان عرضه مي‌كنند همين است؟ آيا اين اعتقادات و باورها مخالف عقل و دين و علم نيست كه باعث شده 80% ملّت ايران بنا به سرشماري‌ها از دين فرار كنند؟!!

آيا بهترين راه سياه جلوه دادن ومعيوب نمودن اسلام همين راه نيست كه مدّعيان تشيّع پيموده‌اند؟

ولي اينگونه آراء بي‌اساس از شيعيان غالي تعجب‌آور نيست، چرا كه آنها هميشه مبالغه‌جو و افراطي بوده‌اند،  و حقايق روشن و واضح را تكذيب مي‌كنند و اخبار متواتر را ردّ مي‌كنند ليكن آنچه را كه عقل و نقل شهادت بر كذب آن مي‌دهد باور مي‌كنند.[18]

 رأي دوّم از آراء شيعه

از قديم و جديد بعضــي از شيعيان بر اين پندارند كه خود رسول خدا صلّي الله عليه و سلّم بذر تشيّع را كاشته‌است و در عصر خود او تشيّع ظهور كرده و بعضي از ياران رسول خدا از شيعيان علي بوده‌اند كه قمي[19] و محمّد حسين آل كاشف الغطاء[20] و بسياري از شيعيان معاصر به اين رأي رفته‌اند.[21]

 نقد و بررسي اين رأي

اوّلاً: قابل ذكر است كه اولين كساني از مؤلّفين كه به اين قول رفته‌اند قمي در كتاب: «المقالات و الفرق» و نوبختي در كتاب «فرق الشّيعه» بوده‌اند، و شايد از مهمترين اسباب ايجاد اين رأي بوده‌است كه بعضي از علماي مسلمان اصول تشيّع را خارج از اسلام دانسته‌اند و بدين خاطر علماي شيعه عكس‌العمل نشان داده و خواسته‌اند كه يك لباس شرعي پيدا كرده و  اين ادّعاها را مطرح ساخته‌اند.

ثانياً: اين گفته نيز هيچ اساس و پايه‌اي در قرآن و سنّت ندارد و دليل ثابت تاريخي نيز برايش نيست، بلكه گفته‌اي است كه بر خلاف اصول اسلام و حقايق ثابت تاريخي است، اسلام براي وحدت امّت بر اساس توحيد آمده‌است نه اينكه آنرا به احزاب و گروه‌ و فرقه‌ها، متفرّق نمايد. و از حقايق ثابت تاريخي متواتر كه بطلان اين بافته را ثابت مي‌كند اينست كه در زمان ابوبكر و عمر و عثمان از تشيّع به عنوان يك فرقهء مذهبي هيچ خبري نبود.

ثالثاً: بنا به اين رأي، شيعيان از عمّار و ابوذر و مقداد و امثالهم تشكيل شده‌اند، آيا اين بزرگان قائل به عقايد شيعهء كنوني راجع به خلافت منصوص و تكفير شيخين و بقيّهء صحابه و يا سبّ و شتم آنها بوده‌اند؟ هرگز. تمام دعاوي و پندارهاي شيعيان در اينباره كه كتبشان را پر كرده‌است جز توطئه دشمنان دين و پندار چيزي نيست.

رابعاً: بنا به رأي شيخ موسي جارالله رأي فوق‌الذكر مغالطهء بسيار زشتي است كه خارج از حدود هر گونه ادب و احترام مي‌باشد. او مي‌گويد كه اين بازى با كلمات و افترا بر رسول خداست. مى  ‌گويد چطور شيعيان ادّعا مي‌كنند كه پيامبر تخم تشيّع را كاشته‌است، اين چه  تخمى است كه ثمرهء آن جز سبّ و شتم بر ياران برگزيدء رسول خدا نبوده‌است، و اين چه تخمى است كه ثمرهء آن قول به تحريف قرآن بوده و حق را در مخالفت با امّت مي‌داند.[22]


[1] اصول كافي: كليني 1/437.

[2] طه، آيه 15.

[3] كليني: كافي 1/416. ابن بابويه قمي علل الشّرائع ص 122، الكاشاني: الصّافي 2/80، تفسير قمي 2/65، مجلسي: البحار 11/35.

[4] بحار، 11/60، بحراني: المعالم الزّلفي ص 303.

[5] المعالم الزّلفي ص 303.

[6] كاشاني: تفسير صافي 1/16.

[7] الفصول المهمّه ص 159، و روايت‌هاي متعدّدي به اين معني در كتب ذيل آمده‌است: اصول كافي 2/8 و وافي 2/155 و بحار 35/151 و مستدرك الوسائل نوري طبرسي 2/195 و الخصال: صدوق 1/270 و علل الشّرائع: صدوق ص 122، 135، 143، 144 و 174. و مصادر متعدّد ديگر آنها.

[8] نوري: مستدرك الوسائل 2/195.

[9] هادي تهراني: ودايع النّبوّه ص 115.

[10] الأنبياء/25: ما پيش از تو هيچ پيامبري نفرستاديم جز آنكه به او وحي كرديم كه جز من خدايي نيست، پس مرا بپرستيد.

[11] النّحل/36 يعني «در ميان هر ملّتي پيامبري مبعوث كرديم كه خدا را بپرستيد و از طاغوت (هر معبود غير از خدا) بپرهيزيد و دوري جوييد».

[12] الاعراف: آيه‌هاي 59، 65، 73 و 85 يعني «خدا را بپرستيد كه شما خدايي غير از او نداريد».

[13] اصول الشّيعه: د. القفاري ج 1 ص 60-61.

[14] منهاج السّنّه: ابن تيميّه 4/46.

[15] اين رأي ابن عبّاس هم مي‌باشد.

[16] منهاج‌السّنّه: ابن تيميّه 4/78.

[17] به كتاب «ولايت فقيه» بخش مربوط به «ولايت تكويني» نگاه شود.

[18] اصول التّشيّع: د. القفاري ج 1 ص 63.

[19] فرق الشّيعه: ص 17.

[20] اصل الشّيعه: آل كاشف الغطاء: ص 42.

[21] محمّد جواد مغنيه: الاثنا عشريّه و أهل البيت ص 29: محسن العاملي/ اعيان الشّيعه 1/13-16، هاشم معروف: تاريخ الفقه الجعفري ص 105، الواثلي: هويّهء التّشيّع ص 27 و غيرهم.

[22]  الوشيعه ص مه. اصول الشّيعه، د. ناصر القفاري: ص 65-67.

 

 

رأي غير شيعيان در مورد تشيّع

 رأي اول:

تشيّع بعد از وفات رسول خدا صلّي الله عليه و آله و سلّم پيدا شد، چون كساني پيدا شدند كه قائل به شايستگي بيشتر علي براي امامت بودند، و بسياري از قدما و معاصران از جمله ابن خلدون و احمد امين و بعضي خاورشناسان بدين رأي رفته‌اند. و ابن خلدون مي‌گويد كه: اساس دولت تشيّع بر اين مبناست كه وقتي رسول خدا فوت نمود اهل بيتش خود را احق در خلافت مي‌دانستند.[1]

نقد اين رأي :

استناد اين رأي بر اين است كه نزديكان و خانوادهء رسول الله به امامت سزاوارتر مي‌باشند، ولي بدون ترديد كساني هم پيدا شدند كه گفتند سعدبن عبادهء انصاري از ديگران سزاوارتر است و امامت بايد در انصار باشد. ولي اين گفته دليل بر ميلاد حزب و يا فرقهء مشخصّي نيست و تعدّد آراء يك امر طبيعي و از مقتضيات نظام شوري در اسلام مي‌باشد. اگر چنين رأيي دليل بر ميلاد حزب معيّن باشد، بايد در زمان ابوبكر و عمر و عثمان از آن حزب اثري مي‌بود ولي چنين نيست، بلكه آن يكي از آرائي بود كه در اجتماع سقيفه اظهار شد و بعد از اينكه بيعت با ابوبكر به اتمام رسيد و كلمهء مسلمين بر او متفق شد، ديگر از اين رأي چندان خبري نشد و موضع‌گيري خود حضرت علي و بيعت او با ابوبكر اين رأي را (كه قائلين به افضليّت علي به صورت يك فرقهء مشخّص و تازه از ديگر مسلمين ممتاز شوند) نفي مي‌كند.

رأي دوّم:

تشيّع با قتل عثمان آغاز شد. امام ابن حزم مي‌گويد: بعد از عمر، عثمان خليفه شد و دوازده سال بر سر خلافت بود و با مرگ او اختلاف آغاز شد و موضوع رافضيان آغاز گشت.[2]

و كسي كه بذر تشيّع را كاشت عبدالله بن سبا[3] يهودي بود آنگاه كه جنبش و فتنه‌اي  در اواخر ايّام عثمان آغاز شد و بسياري از محقّقان بر اين رفته‌اند كه اولين سنگ را در بناي مذهب شيعي ابن سبا گذاشته‌است، و ذكر او در كتب شيعه و سنّي متواتر مي‌باشد، فقط در عصر حاضر بعضي از شيعيان منكر او گشته‌اند تا بتوانند از تشيّع دفاع كنند و به مذهب خود شرعيّت بدهند، در صورتي كه قبل از اين سده هيچ عالم شيعي منكر ابن سبا نگرديده‌است.

و آراء ديگري نيز در اين مورد مطرح شده‌است كه ما به خاطر اختصار از آنها صرفنظر مي‌كنيم. بعضي‌ها مي‌گويند تشيّع در سال 37 هـ ايجاد شده و آنرا به جنگ صفّين مرتبط مي‌دانند كه از مشهورترين كساني كه به اين رأي رفته‌اند شاه عبدالعزيز دهلوي صاحب كتاب تحفهء اثني عشريّه[4] و خاورشناس شهير وات مونتگمري مي‌باشد، و امّا استروت من خود وقايع مربوط به حضرت حسين را اولين منشأ تشيّع مي‌داند.[5]


[1]  ابن خلدون: العبر … / تاريخ ابن خلدون 3/170-171، فجر الاسلام: احمد امين ص 266.

[2]  ابن حزم: الفصل 2/8 و ابن حزم در اين رأي، موافقان بسياري از مسلمانان و خاورشناسان دارد.

[3] رأس فرقهء سبأيّه بود كه قائل به الوهيّت علي بود، و قائل به رجعت بود، و اصل او از يهوديان يمن بود كه تظاهر به اسلام مي‌كرد كه دربارهء او بحث بيشتري خواهد آمد.

[4] تحفه اثني عشري ص 5.

[5] رودلف استروت من از خاورشناسان متخصّص در فرق و مذاهب مي‌باشد.

 

 

رأي ارجح از ميان اين آراء

آنچه از آراء فوق برداشت مي‌شود اينست كه تشيّع به عنوان يك عقيده و تفكّر ناگهان ظهور ننمود، بلكه مراحل زماني متعدّدي را طي نموده‌است، ليكن پيشاهنگان عقيدتي تشيّع و اصولي كه امروزه بر آن مي‌باشند به اعتراف كتب خود شيعيان به دست ابن سبأ يهودي بنيان نهاده شده‌است، چرا كه حتي كتب خود شيعيان اعتراف مي‌كند كه اولين كسي كه قائل به نصّ بر امامت بود و آن را فرض مي‌دانست كه امروزه اساس تشيّع است، ابن سبأ بوده‌است، همچنين كتب شيعي اعتراف دارند كه ابن سبأ و گروه او، اولين كساني بودند كه علناً از ابوبكر و عمر و عثمان و بقيّهء ياران رسول خدا بدگويي مي‌كردند، و اين روش امروزه نيز درميان شيعيان معمول مي‌باشد، و هم او بود كه قائل به رجعت بودوعلي واهل بيتش راداري علوم سرّي وخاص مي دانسته‌است.[1]

اينها مسائلي است كه امروز از اصول اعتقادات شيعيان گرديده ولي بايد توجّه داشت كه اين اصول افراطي دستاورد ابن سبأ مي‌باشد، و تشيّع معتدل و غير افراطى كه مضمون آن تفضيل علي بر ديگران مى ‌باشد، اين تشيع راستين از دستاورد ابن سبأ و زنديق‌هاي ديگر نمى ‌باشد. اصول افكار غاليه و افراطيون كه بدان اشاره شد بعد از شهادت عثمان پيدا شد، ليكن به مجرّد ظهور آنها علي به شدّت با جنگ با آنها برخاست ولي حوادثي مثل صفّين و جمل و حادثه تحكيم و شهادت علي و حسين، محيط مناسبي براي ظهور آن آراء اجنبي مهيّا نمود، و آن حوادث دردناك دلهاي مردم را به سوي آل بيت بيشتر از پيش كشاند و افكار ضدّ اسلامي و ضدّ شيعي به نام علي و آل بيت او داخل تشيّع گرديد،وتشيع بعد از آن بهانه اى شد براى هر منافق وملحد وزنديقى كه در صدد ويرانى وتخريب اسلام بود واز اين راستا باورها ومعتقداتى داخل مسلمين نمودند كه بكلى از آن بيگانه بود ليكن خودرا در قالب تشيع مخفى مى نمودند و با مرور زمان اين آراء گسترده‌ گرديده و ابن سبأ نيز بعد از خود پيروان و خلفاي بسياري پيدا كرده‌است.

تشيّع در عهد علي جز به معناي موالات و نصرت نبود و هرگز شامل باورها و معتقدات امروزي شيعه نمي‌بود و در ضمن اطلاق كلمهء شيعه نيز مخصوص پيروان علي نبود و براي ديگران هم به كار مي‌رفت وليكن حوادث دردناكي كه بر بعضي از اهل بيت گذشت از طرف دشمنان دين مورد سوء استفاده قرار گرفت و با مكر و توطئه در لباس تشيّع و غيره به چيزهايي دست يافتند كه در ميدان جنگ از دسترسي به آن عاجز شده ‌بودند و در صفحات آينده چگونگي اين سوء استفاده و تغيير را مفصّلاً بررسي خواهيم كرد.


[1] قمي: المقالات و الفرق ص 21، نوبختي: فرق الشّيعه ص 23، الناشي‌ء الاكبر: مسائل الامامه ص 23-22.

 


حديث
اِنَمَا الاَعمَالُ بِالنيَات و اِنَمَا لِکُل امرءٍ مَا نَوَي فمن کانت هجرته الي الله و رسوله فهجرته الي الله و رسوله
همانا اعمال بسته به نيت است و شخص بسته به نيتش بهره مي برد. پس کسي که هجرتش براي خدا و رسول باشد پس هجرتش براي‏ آنهاست
نظرسنجي

مؤثرترین کانال اهل سنت در هدایت شیعیان کدام است؟





خبرنامه